Belangenverstrengeling bij rechters: stilte die de rechtsstaat ondermijnt

Intro (lead):
Van de Chipsholaffaire tot de renteswapzaken: keer op keer blijkt dat rechters verstrengeld raken met partijen waarover ze moeten oordelen. Sancties blijven achterwege, registers zijn onvolledig en kritiek wordt weggewuifd. Experts waarschuwen: zonder hervormingen kalft het vertrouwen in de rechtspraak af.

Dubbele petten en verborgen belangen

Neem de Rem/Ohra-zaak uit de jaren negentig. Een verzekerde verloor in hoger beroep, waarna bleek dat de voorzitter van het hof bij dezelfde verzekeraar een betaalde functie had. Of de Chipsholaffaire, waarin rechter Westenberg nauwe banden met procespartijen had en zelfs buiten de rechtszaal liet weten dat een eiser “toch nooit zou winnen”.

Recente voorbeelden laten zien dat er weinig is veranderd. Zo meldde rechter Akkerman zijn nauwe samenwerking met een advocaat niet in het verplichte nevenfunctieregister – zonder consequenties. Een advocaat besloot in 2022 zelfs te stoppen met renteswapzaken, omdat ze het vertrouwen in een eerlijke rechtsgang verloor: te vaak zaten er rechters met een verleden bij de banken of hun advocatenkantoren die in die zaken partij waren.

Cultuur van stilzwijgen

Een terugkerend patroon is duidelijk: overtredingen worden zelden gesanctioneerd. Toezicht is minimaal, nevenfunctieregisters zijn vaak onvolledig, en kritiek wordt weggewuifd. Wie de vinger op de zere plek legt, stuit op een muur van stilzwijgen.

Een schrijnend voorbeeld daarvan is de Werkgroep Verschoningsplicht voor Rechters (WVvR). Hun voorstel: laat rechters expliciet verklaren dat ze volledig belangenvrij zijn in iedere zaak die ze behandelen. Een logische maatregel, zou je zeggen. Toch kregen ze nauwelijks reactie van rechtbankpresidenten, de Raad voor de Rechtspraak of de beroepsvereniging van rechters.

Opvallend genoeg blijft ook de politiek grotendeels stil. Tweede Kamerleden, die zich vaak profileren als hoeders van de rechtsstaat, laten niets van zich horen wanneer de WVvR hen benadert. Zelfs na herhaald en vriendelijk aandringen blijft het oorverdovend stil. Het beeld dat ontstaat: de rechterlijke macht heeft in Nederland van niemand iets te duchten – noch van interne toezichthouders, noch van de politiek.

Hoe doen anderen het?

In Duitsland en het Verenigd Koninkrijk wordt de rechterlijke macht onafhankelijk gecontroleerd. Daar kan bij belangenverstrengeling daadwerkelijk worden ingegrepen. In Nederland zijn integriteitsregels vaak vrijblijvende boterzachte leidraden, en blijven sancties vrijwel altijd achterwege.

Hervormingen dringend nodig

Om het vertrouwen in de rechtspraak te herstellen, zijn structurele hervormingen nodig. Onafhankelijk toezicht, een strengere verschoningsplicht en jaarlijkse audits van nevenfuncties zijn daarbij essentieel.

Nederland scoort misschien hoog op internationale ranglijsten, maar zolang rechters zich zonder gevolgen kunnen verschuilen achter dubbele petten, blijft dat vooral een papieren werkelijkheid.